Świadomość jako fundament wszechświata. Radykalna teoria fizyczki z Uppsali to nie pseudonauka
Brzmi to jak scenariusz filmu science fiction lub wschodni mistycyzm: co jeśli to nie mózg wytwarza świadomość, ale to świadomość jest fundamentem, z którego wyłania się materia, czas i przestrzeń?
Zanim odrzucimy tę ideę, warto spojrzeć na źródło. Taką hipotezę, ubraną w matematyczny aparat mechaniki kwantowej, opublikowała na łamach renomowanego czasopisma „AIP Advances” profesor Maria Strømme z Uniwersytetu w Uppsali.
Sensacyjne nagłówki często trywializują skomplikowane koncepcje naukowe. Publikacja szwedzkiej badaczki to nie luźny esej, ale rzetelna próba matematycznego opisania natury rzeczywistości z zupełnie innej perspektywy. Podejmuje ona problem, z którym fizyka i neurobiologia zmagają się od dekad: w jaki sposób martwa materia (atomy) składa się w mózg, który nagle zyskuje subiektywne poczucie „ja”?
Odwrócenie materialistycznego paradygmatu
Współczesna nauka opiera się na założeniu, że świadomość jest produktem ubocznym skomplikowanych procesów biochemicznych w mózgu (podobnie jak wątroba filtruje krew, tak układ nerwowy „produkuje” myśli). Gdy organ obumiera, świadomość gaśnie.
Strømme proponuje coś diametralnie innego: traktuje świadomość jako pierwotne, fundamentalne pole we wszechświecie – podobnie jak w fizyce traktuje się pole grawitacyjne czy elektromagnetyczne. W jej matematycznym modelu czas, przestrzeń oraz materia (w tym nasze ciała) są strukturami wtórnymi, wyłaniającymi się z owego wszechobecnego tła. Oznacza to, że mózg nie jest generatorem naszej świadomości, lecz raczej jej biologicznym „odbiornikiem” lub lokalnym interfejsem.
Śladami gigantów fizyki kwantowej
Choć dziś takie tezy budzą opór głównego nurtu nauki, Strømme nie jest w swoich rozważaniach osamotniona. Badaczka bezpośrednio odwołuje się do intuicji, o których przed stu laty mówili ojcowie mechaniki kwantowej.
Erwin Schrödinger, jeden z najwybitniejszych fizyków w historii, uważał, że świadomość jest w swej istocie jednością i nie da się jej podzielić na niezależne byty. Werner Heisenberg i Max Planck również zastanawiali się, czy obserwowany świat materii na pewno jest fundamentem rzeczywistości. Strømme podejmuje to dziedzictwo, ale idzie o krok dalej – ubiera filozofię niedualności (zakładającą, że wszystko we wszechświecie jest połączoną całością) w ramy nowoczesnej kwantowej teorii pola.
Fale na oceanie i problem śmierci
Jeśli przyjmiemy opisywany model, w którym indywidualne umysły są zaledwie lokalnymi „wzbudzeniami” uniwersalnego pola (podobnie jak elementarne cząstki są wzbudzeniami pól w fizyce kwantowej), całkowicie zmienia się definicja śmierci.
Zgodnie z koncepcją szwedzkiej profesor, zakończenie funkcji biologicznych mózgu nie oznacza zniszczenia świadomości. Nasza indywidualna percepcja po prostu „scala się” z powrotem z polem uniwersalnym. Badaczka używa tu metafory fali, która po uderzeniu w brzeg nie znika, lecz wraca do oceanu, z którego powstała. Takie założenie mogłoby wyjaśniać w kategoriach czysto fizycznych (a nie nadprzyrodzonych) zjawiska uznawane dziś za anomalie, takie jak chociażby doświadczenia z pogranicza śmierci (NDE).
Czy to w ogóle da się zbadać?
Głównym zarzutem wobec takich teorii jest to, że ocierają się one o niefalsyfikowalną metafizykę. Maria Strømme doskonale zdaje sobie z tego sprawę, dlatego w swojej pracy wyraźnie zaznacza, że jej model musi generować testowalne przewidywania.
Jednym z proponowanych kierunków badań weryfikujących tę hipotezę jest obserwacja tzw. pola punktu zerowego (kwantowej próżni). Teoria sugeruje, że gdyby świadomość faktycznie była pierwotnym polem fizycznym, ukierunkowana koncentracja mentalna powinna wywoływać mierzalne fluktuacje kwantowe na najniższym poziomie energetycznym.
Czy szwedzka fizyczka ma rację? Dziś nie potrafimy na to odpowiedzieć. Jednak historia nauki uczy, że największe przełomy – od idei, że to Ziemia krąży wokół Słońca, po einsteinowskie zakrzywienie czasoprzestrzeni – zawsze zaczynały się od koncepcji, które współczesnym wydawały się pseudonaukowym „bełkotem”.
