Mastodon
Zdjęcie okładkowe wpisu Komórki budują między sobą mikroskopijne rurociągi i przesyłają całe elektrownie. Odkrycie z przypadku zmienia spojrzenie na raka i ból

Komórki budują między sobą mikroskopijne rurociągi i przesyłają całe elektrownie. Odkrycie z przypadku zmienia spojrzenie na raka i ból

0
Dodane: 51 sekund temu

Przez dziesięciolecia podręczniki biologii przedstawiały ludzkie komórki jak odizolowane wyspy, które rozmawiają ze sobą wyłącznie poprzez bezpośredni dotyk albo wysyłanie sygnałów chemicznych w przestrzeń międzykomórkową. Dziś wiadomo już, że między komórkami rozciągają się fizyczne, mikroskopijne tunele – tak zwane nanorurki tunelowe – którymi transportowane są nie tylko cząsteczki RNA, lecz także całe mitochondria.

Przypadek w laboratorium i dwadzieścia lat niedowierzania

Historia tego odkrycia zaczęła się w 2004 roku na Uniwersytecie w Heidelbergu w Niemczech, kiedy młody badacz Amin Rustom podczas rutynowego eksperymentu na komórkach przypadkowo pominął jeden z etapów procedury laboratoryjnej. Gdy spojrzał pod mikroskop, zauważył niezwykle cienkie, półprzezroczyste włókna łączące ze sobą oddalone komórki.

Rustom opisał te struktury na łamach czasopisma Science, nazywając je nanorurkami tunelowymi (ang. tunneling nanotubes, w skrócie TNT). Przez długie lata wielu biologów podchodziło do tych doniesień z dużym sceptycyzmem, podejrzewając, że cienkie nitki są jedynie skutkiem ubocznym przygotowywania próbek na szkiełku, a nie realnym mechanizmem działającym w żywym organizmie.

Sytuację zmienił dopiero postęp w mikroskopii krioelektronowej oraz obrazowaniu żywych tkanek. Naukowcy potwierdzili obecność nanorurek tunelowych w komórkach serca, neuronach i komórkach macierzystych, a także w żywych organizmach zwierzęcych oraz w ludzkich guzach nowotworowych wyciętych podczas zabiegów chirurgicznych. Jak przyznaje neurobiolożka Chiara Zurzolo z Instytutu Pasteura w Paryżu, pytanie przestało brzmieć „czy one w ogóle istnieją”, a zaczęło dotyczyć tego, jak wykorzystać je w medycynie.

Podziemne rurociągi, którymi płyną mitochondria

Nanorurki tunelowe mają grubość stanowiącą zaledwie ułamek średnicy ludzkiej komórki i powstają na dwa sposoby. W pierwszym wariancie włókna białka zwanego aktyną wypychają błonę komórkową na zewnątrz w formie cienkiej wypustki, która po dotarciu do sąsiedniej komórki łączy się z nią, tworząc otwarty kanał. W drugim scenariuszu dwie stykające się komórki rozsuwają się, zostawiając za sobą rozciągnięty, pusty w środku mostek.

Przez takie biologiczne kładki komórki mogą przesyłać sobie najróżniejszy ładunek: od pojedynczych białek i cząsteczek informacyjnego RNA, po całe organelle komórkowe. Najbardziej spektakularny jest transfer mitochondriów, czyli komórkowych centrów energetycznych. Gdy przez nanorurkę przemieszcza się tak duży obiekt, jej ścianka wyraźnie się wybrzusza – dokładnie tak, jak ciało węża po połknięciu większej zdobyczy.

Ciemna strona sieci: jak nowotwory kradną energię i uciekają przed chemią

Tworzenie nanorurek jest najczęściej reakcją na stres – niedotlenienie, brak składników odżywczych lub uszkodzenie. Niestety ten sam mechanizm ratunkowy perfekcyjnie opanowały komórki nowotworowe, które w trakcie gwałtownego wzrostu desperacko potrzebują dodatkowej energii.

Badania prowadzone między innymi we Francji wykazały, że komórki rakowe potrafią wypuszczać nanorurki w stronę zdrowych sąsiadów, aby wysysać z nich mitochondria i białka. Dodatkowy zastrzyk energii pozwala guzom nie tylko szybciej rosnąć, lecz także uodparniać się na chemioterapię (taką jak temozolomid).

W California’s Keck Graduate Institute zespół farmakologa molekularnego Dericka Hana sprawdził, co stanie się po odcięciu tych połączeń. Badacze użyli naturalnej toksyny grzybowej blokującej aktynę, co ograniczyło powstawanie nanorurek o ponad 80 procent i zwiększyło skuteczność leku przeciwnowotworowego (5-fluorouracylu) w niszczeniu komórek raka piersi o 30 do 62 procent. Problem polega jednak na tym, że aktyna jest niezbędna do prawidłowego działania zdrowych tkanek w całym ciele, więc w przyszłości trzeba będzie znaleźć sposób na wybiórcze blokowanie wyłącznie rurociągów budowanych przez nowotwór.

Jasna strona: doładowanie układu odpornościowego i walka z bólem

Ten sam mechanizm można jednak obrócić na korzyść pacjenta. Immunolog Luca Gattinoni z Instytutu Immunoterapii im. Leibniza w Niemczech hodował razem komórki macierzyste i limfocyty T – kluczowych żołnierzy układu odpornościowego, którzy w walce z rakiem szybko ulegają wyczerpaniu. Komórki macierzyste połączyły się z limfocytami za pomocą nanorurek i przekazały im świeże mitochondria.

W testach laboratoryjnych takie „doładowane” limfocyty T przetrwały sześć kolejnych rund ataku komórek białaczki, podczas gdy zwykłe limfocyty traciły siłę już po trzeciej rundzie. Eksperymenty na myszach z białaczką potwierdziły, że zwierzęta otrzymujące komórki wzmocnione dodatkowymi mitochondriami żyły dłużej i miały wyraźnie mniej komórek nowotworowych.

Z kolei zespół prof. Ru-Ronga Ji z Duke University School of Medicine odkrył, że nanorurki mogą pomóc w leczeniu neuropatycznego bólu cukrzycowego, wynikającego z niedoboru energii w neuronach czuciowych. Otaczające neurony komórki glejowe działają niczym zewnętrzne akumulatory, przekazując im mitochondria przez nanorurki. Po podaniu zdrowych ludzkich komórek glejowych myszom z cukrzycą zwierzęta stały się znacznie mniej wrażliwe na ból, a gdy badacze zablokowali białko miozynę 10 odpowiedzialne za budowę tuneli, efekt przeciwbólowy natychmiast znikał.

Na razie wszystkie te terapie znajdują się na etapie badań laboratoryjnych oraz testów na zwierzętach, a naukowcy wciąż nie dysponują technologią pozwalającą podglądać nanorurki tunelowe w czasie rzeczywistym u żywego człowieka. Kierunek jest jednak wyraźny: zamiast działać na cały organizm na oślep, medycyna przyszłości chce nauczyć się przecinać linie zaopatrzeniowe komórek rakowych i jednocześnie podłączać zapasowe zasilanie tam, gdzie zdrowe komórki tracą siły.

Źródło: Sarah Philip, „Knowable Magazine” – oryginalny artykuł

Ludzka wątroba przeżyła poza ciałem rekordowe siedem tygodni. Tak rodzi się zupełnie nowa gałąź medycyny

Zapraszamy do dalszej dyskusji na Mastodonie lub Twitterze .