Mastodon
Zdjęcie okładkowe wpisu Kryształ ze światła w temperaturze pokojowej. Polscy naukowcy nauczyli się sterować nową fazą materii elektrycznie

Kryształ ze światła w temperaturze pokojowej. Polscy naukowcy nauczyli się sterować nową fazą materii elektrycznie

0
Dodane: 14 godzin temu

Przez niemal dekadę stan nadstały materii pozostawał domeną skrajnie niskich temperatur i skomplikowanych instalacji kriogenicznych. Choć w 2026 roku pojawiły się już pierwsze doniesienia o uzyskaniu takiej fazy w układach perowskitowych bez głębokiego chłodzenia, międzynarodowy zespół badaczy – z kluczowym udziałem fizyków i chemików z Wojskowej Akademii Technicznej oraz Uniwersytetu Warszawskiego – poszedł o krok dalej.

Naukowcy stworzyli w temperaturze pokojowej elektrycznie przestrajalną mikrownękę ciekłokrystaliczną, w której właściwościami kwantowego płynu światła można sterować za pomocą przyłożonego napięcia.

Czym właściwie jest stan nadstały materii

W codziennym świecie podział stanów skupienia jest prosty: w cieczy cząsteczki przemieszczają się swobodnie względem siebie (napotykając opór zwany lepkością), natomiast w krysztale są ułożone w sztywną, regularną sieć przestrzenną. Fizyka kwantowa potrafi jednak połączyć te dwa pozornie wykluczające się porządki w jeden układ.

Stan nadstały (ang. supersolid) to faza materii, w której cząstki układają się w regularną, krystaliczną strukturę o periodycznej gęstości, a jednocześnie wykazują cechy nadciekłe, kojarzone z ruchem pozbawionym lepkości. Klasyczną nadciekłość znamy choćby ze skroplonego helu, który w temperaturze poniżej minus 270,98 stopni Celsjusza przepływa bez tarcia i tworzy charakterystyczne wiry kwantowe.

Od 2017 roku, kiedy po raz pierwszy zaobserwowano stan nadstały eksperymentalnie, jego badanie wymagało aparatury kriogenicznej. Praca opublikowana na łamach czasopisma „Science Advances” pokazuje jednak, że egzotyczną fazę można nie tylko wywołać w temperaturze pokojowej, ale też aktywnie ją dostrajać w stosunkowo prostym układzie fotonicznym.

Kwantowy płyn ze światła i materii

Zamiast schładzać zwykłe atomy niemal do zera absolutnego, naukowcy sięgnęli po tzw. polarytony ekscytonowe. Są to kwazicząstki powstające w wyniku silnego sprzężenia światła (fotonów) ze wzbudzeniami materii, czyli związanymi parami elektron–dziura (ekscytonami).

Kiedy fotony uwięzione w mikroskopijnej wnęce optycznej wymieniają energię z ekscytonami szybciej, niż zdąży ona uciec z układu, oba byty przestają zachowywać się osobno i tworzą wspólny stan kwantowy. Z jednej strony polarytony dziedziczą po fotonach niezwykłą lekkość i swobodę przemieszczania się, z drugiej zaś – dzięki swojej składowej materialnej – oddziałują między sobą. Przy odpowiednio silnym pobudzeniu laserowym tworzą zbiorowy kondensat Bosego-Einsteina, nazywany obrazowo kwantowym płynem światła.

Jak polskie ciekłe kryształy ujarzmiły światło – i dlaczego liczył się czas

Kluczowy element eksperymentu – optyczna mikrownęka – powstał dzięki współpracy badaczy z Wojskowej Akademii Technicznej oraz laboratorium IBM Research Europe w Zurychu. Urządzenie składa się z dwóch precyzyjnych zwierciadeł dielektrycznych rozsuniętych na odległość zaledwie około 2 mikrometrów.

Pomiędzy lustrami umieszczono warstwę organicznego polimeru MeLPPP (pełniącego rolę emitera światła) oraz opracowany w Polsce na WAT specjalny materiał ciekłokrystaliczny, wsparty rozwiązaniami zespołu ze Szwajcarii. Zastosowanie ciekłych kryształów pozwoliło precyzyjnie stroić rezonator optyczny zwykłym napięciem elektrycznym, wymuszając sprzężenie między kierunkiem ruchu polarytonów a ich polaryzacją. Nie obyło się jednak bez wyzwań – organiczny półprzewodnik stopniowo reagował z ciekłym kryształem i ulegał degradacji, przez co fizycy mieli zaledwie kilkanaście godzin na wykonanie pomiarów, a każde powtórzenie doświadczenia wymagało budowy nowej próbki.

W efekcie kondensat powstawał jednocześnie w dwóch stanach o tej samej energii, ale przeciwnych pędach. Ich interferencja tworzyła regularny wzór prążków gęstości – odpowiednik sieci krystalicznej. Naukowcy wykazali, że przy odpowiedniej gęstości położenie tych prążków nie jest wymuszone defektami próbki, lecz pojawia się spontanicznie przy każdym kolejnym impulsie lasera, a w układzie pojawiają się wiry fazowe wskazujące na nadciekły charakter fazy.

Co to oznacza dla przyszłej elektroniki i fotoniki

Odkrycie nie oznacza, że już w przyszłym roku w naszych komputerach pojawią się procesory optyczne, a sami autorzy badania zaznaczają, że pełna ilościowa charakterystyka właściwości nadciekłych nowej fazy wymaga jeszcze dalszych pomiarów. Zyskujemy jednak coś fundamentalnego: działającą w temperaturze pokojowej i sterowaną elektrycznie platformę do badania zjawisk kwantowych, które dotychczas były zarezerwowane dla najdroższych laboratoriów kriogenicznych.

W przyszłości opanowanie takich stanów materii może otworzyć drogę do sterowania, wzmacniania i przełączania jednej wiązki światła za pomocą innej – co w zwykłych warunkach jest niemożliwe, ponieważ fotony w próżni czy powietrzu nie oddziałują ze sobą. A to bezpośredni krok w stronę układów fotonicznych nowej generacji i komponentów dla technologii kwantowych.

Przeszczep kory mózgowej zamiast rehabilitacji? Polka na czele projektu ARPA-H za 175 milionów dolarów

Zapraszamy do dalszej dyskusji na Mastodonie lub Twitterze .